Bir Adayın YKS Tercih Süreci: Veriyle Yönetilen 11 Günün Ardından

Her yıl Temmuz sonunda aynı manzara: milyonlarca aday, elinde bir puan ve bir sıralama, karşısında ise yüzlerce sayfalık kılavuz. Biz de bu yıl bir okurumuzun tercih sürecini baştan sona izledik. Kendisi İstanbul'da yaşayan, eşit ağırlık alanından giren ve hedefi hukuk olan bir adaydı. Kimliğini paylaşmadı; biz de ona yazıda "A." diyelim. Amacımız reklam yapmak değil, gerçek bir karar sürecinin nerede tıkandığını ve hangi araçların fark yarattığını göstermekti. Sürecin en kritik aşamasında Üniversite Taban Puanları platformunu kullandı ve bu deneyim, tercih döneminde veriye dayalı karar almanın ne anlama geldiğini somut biçimde ortaya koydu.

1. Gün: Puan Geldi, Belirsizlik Başladı

A.'nın puanı açıklandığında sıralaması geçen yıla göre yaklaşık 4.000 basamak gerilemişti. İlk tepkisi panik oldu: "Hukuk artık hayal" diye düşündü. Oysa tek bir yılın sıralaması, tek başına hiçbir şey söylemez. Sorun şuydu: A.'nın elinde yalnızca kendi puanı vardı; hedef bölümlerin geçmiş yıllardaki başarı sıralamaları, kontenjanları ve doluluk oranları hakkında hiçbir verisi yoktu.

İlk karar noktası burada ortaya çıktı: rastgele forum yorumlarıyla mı ilerleyecekti, yoksa düzenli veriye mi bakacaktı? İkinci yolu seçti. Bu tercih, sürecin geri kalanını tamamen değiştirdi.

2-4. Gün: Veri Toplama ve Eleme

A., üç gün boyunca yalnızca veri topladı. Hedefi, son 4 yılın yerleştirme sonuçlarını karşılaştırmaktı. Burada hukuk bölümleri için yıllara göre taban puan ve sıralama sayfası en çok başvurduğu kaynak oldu; çünkü sayfa, bölüm bazında geçmiş yılların taban puanlarını, başarı sıralamalarını ve kontenjan değişimlerini tek ekranda topluyordu.

Bu aşamada iki engelle karşılaştık:

• Veri kirliliği: Bazı siteler 2019 öncesi verileri güncel gibi sunuyordu. A., yalnızca resmî yerleştirme verileriyle senkron çalışan kaynakları dikkate aldı.
• Kontenjan yanılgısı: Bir bölümün taban puanı düşük görünse bile kontenjanı 5 kişiyse, sıralama dalgalanması çok sert oluyor. A., bu ayrımı ancak kontenjan verisini ayrı bir sütunda görünce fark etti.

Dördüncü günün sonunda elinde 38 bölümden oluşan bir uzun liste vardı. Şimdi sıra, bu listeyi gerçekçi bir tercih listesine indirmekti.

5-7. Gün: Sıralama, Risk ve Gerçekçilik

Bu üç gün, sürecin en zorlu kısmıydı. A.'nın sıralaması ile hedef bölümlerin geçmiş sıralamaları arasındaki farkı hesaplamak gerekiyordu. Burada Üniversite Taban Puanları platformunun sunduğu başarı sıralamaları verisi belirleyici oldu: A., kendi sıralamasını her bölümün son 3 yıldaki en yüksek ve en düşük sıralamasıyla karşılaştırarak üç kategori oluşturdu:

• Güvenli bölümler: Sıralaması, bölümün son 3 yıldaki en düşük sıralamasından en az 8.000 basamak daha iyi olanlar.
• Sınırda bölümler: Farkın -3.000 ile +8.000 arasında kaldığı bölümler.
• Riskli bölümler: Sıralamasının bölümün en iyi sıralamasından geride kaldığı yerler.

Bu ayrım, duygusal karar vermeyi engelledi. A., "puanım yetiyor" dediği 6 bölümü, aslında sıralama farkı nedeniyle riskli kategorisine taşıdı. Yedinci günün sonunda liste 38'den 14'e düştü.

8-10. Gün: Sıralama ve Alternatif Plan

Tercih sıralaması, çoğu adayın en çok hata yaptığı aşama. A., listesini şu mantıkla dizdi: ilk 4 tercih sınırda ama yüksek hedef, sonraki 6 tercih güvenli, son 4 tercih ise garanti. Buradaki kritik soru şuydu: "Aynı bölümün farklı üniversitelerdeki sıralamaları neden bu kadar farklı?" Yanıt, kontenjan ve şehir talebiydi. A., bu farkı görerek iki şehirdeki aynı bölümü listeden çıkardı; çünkü oradaki sıralama dalgalanması öngörülemez düzeydeydi.

Dokuzuncu gün bir de B planı kurdu: hukuk gelmezse, aynı üniversitede çift ana dal veya yatay geçiş seçeneklerini araştırdı. Bu, sürecin psikolojik yükünü ciddi biçimde azalttı.

11. Gün: Sonuç ve Ölçülebilir Çıktılar

A., listesini onayladığında elinde şu tablo vardı:

• 38 bölümden 14'e inen, gerekçeli bir tercih listesi
• Her tercih için son 4 yılın taban puanları ve başarı sıralamaları
• Kontenjan değişimlerine göre işaretlenmiş 4 riskli, 6 güvenli, 4 garanti tercih
• Tek bir kaynaktan doğrulanmış veri; forum yorumlarına bağımlılık sıfır

Sonuç: A., ilk 4 tercihinden birine yerleşti. Ama bizim için asıl ölçülebilir sonuç farklıydı: Tercih listesini oluşturma süresi, veri toplamaya başladığı ilk günden itibaren 11 gün sürdü. Bu sürenin 3 günü yalnızca veri doğrulamaya gitti. Eğer A., dağınık kaynaklarla ilerleseydi, aynı işi 3 haftada bitiremeyeceğini kendisi de kabul etti.

Bu Vakadan Çıkan Dersler

Bir tercih döneminde duygusal karar ile veriye dayalı karar arasındaki fark, genellikle 10-15 basamaklık bir sıralama farkına denk geliyor. A.'nın deneyimi gösterdi ki:

• Tek yılın verisi yanıltıcıdır; en az 3-4 yıllık seri gerekir.
• Kontenjan, taban puanından daha belirleyici olabilir.
• Resmî yerleştirme verileriyle senkron çalışan bir kaynak, forum yorumlarından her zaman daha güvenilirdir.
• Tercih listesi, "istek sırası" değil "risk sırası" mantığıyla kurulmalıdır.

Üniversite Taban Puanları gibi platformlar, bu süreci bir tahmin oyunundan veri analizine çeviriyor. A.'nın hikâyesi uç bir örnek değil; her yıl binlerce adayın yaşadığı bir karar sürecinin ölçülebilir bir özeti. Tercih döneminde kaybedilen en büyük zaman, veri eksikliğinden değil, hangi veriye güvenileceğinin bilinmemesinden kaynaklanıyor.